1. The church of upper Velad from the west; Վերին վելադ գյուղատեղիի եկեղեցու տեսքն արևմուտքից
2. The church of Upper Velad from the south; Վերին Վելադ գյուղատեղիի տեսքը հարավից
3. The church of Upper Velad from the north-west; Վերին Վելադ գյուղատեղիի տեսքը հյուսիս-արևմուտքից
4. The sanctuary of the church and fragments of its covering slabs; Եկեղեցու խորանը և ծածկասալերի բեկորներ
5. The sanctuary of the church and fragments of its covering slabs; Եկեղեցու խորանը և ծածկասալերի բեկորներ
6. The sanctuary of the church and fragments of its covering slabs; Եկեղեցու խորանը և ծածկասալերի բեկորներ
7. The tympanum of the church of Upper Velad with a bilingual construction inscription (1711); Վերին Վելադ գյուղատեղիի եկեղեցու բարավորի շինարարական երկլեզվյան արձանագրությունը, 1711թ.
8. Transl. from Armenian: I, Yenovk, had this door built in memory of my soul and Bakhut. May those who see it pray for us. In the year 1160 (1711). May God have mercy upon Zal, the builder of this church. Transl. from Georgian: Christ, I, sinner Yenovk, built this church and door in memory of my brother Bakhut and my soul. May those who read it pray for us. Note: Apparently, Yenovk supervised the construction of the church, in which Bakhut probably took some participation. As for Zal, he was its master builder.; Ես` Ենովքս, այս դուռս | շինեցի յիշայտակ ինձ, | Բախուտին, ով տեսնու, | մի բերան ողորմի ասէ, | թվին | ՌՃ|Կ (1711), | ա(ստուա)ծ ողորմի | Զալին` եկ|[ե]ղեցու [շինող]ին: ქ ესე საკდარი და კარი ავ(ა)შე მე ცოდავილიმ ენოქამა(?) | ძემისა ბახუტას და ჩემი შესნობრად ვინც წაიკითხოთ შენდობ|ა ბძანეთ. Թարգմ. Քրիստոս, այս տաճարը և դուռը կառուցեցի ես` մեղավոր Ենովքս, իմ եղբոր` Բախուտին և ինձ հիշատակ, ովքեր կարդան, ողորմի ասեն: Հրատ. առաջին անգամ: Ծանոթ. ինչպես երևում է, եկեղեցու կառուցումը գլխավորել է Ենովքը, թերևս մասնակցել է նաև Բախուտը, իսկ շինարար-վարպետը (ուստան) եղել է Զալը:
9.One of the fallen revetment stones of the church is adorned with a cross relief near which an inscription of 3 lines is found (dimensions: 70 x 30 x 7 cm):Transl.: May the Holy Cross protect Jarum. Published in: ，Դիվան հայ վիպագրության, N. 9, p. 272. Note: The inscription traces back to the 18th century. It should be noted that the publishers made a mistake in its third line deciphering the personal name of “Jarum ճ Արուտին» as , which they read as “architect Harutiun” /«ճարտարապետ Հարություն». However, the Armenian word (the equivalent of ‘architect’) is not ever abbreviated like that in the existing lapidary heritage; besides, in the Late Middle Ages, the Armenian words (‘master’) or «քարահատ» (‘mason’) were used instead of. ; Եկեղեցու երեսապատի վայր ընկած քարերից մեկին` խաչաքանդակ, որին կից` 3 տող (չափերը՝ 70 x 30 x 7 սմ). Ս(ուր)բ խաչս | բարէխաւ|ս է Ճարումին: Հրատ. Դիվան հայ վիպագրության, հ. 9, էջ 272: Ծանոթ. ժամանակը` ԺԸ դար: Ի դեպ, հրատարակիչները սխալվել են վիմագրի երրորդ տողում և «Ճարում» անձնանունը վերծանել «ճ Արուտին», որն էլ բացատրել` «ճարտարապետ Հարություն»: Հարկ է նշել, սակայն, որ վիպագրական հայտնի հուշարձաններում ճարտարապետ բառը երբևէ այդ կերպ չի սղագրվել, և, բացի այդ, պետք է նկատի ունենալ, որ ուշ միջնադարում գործածական էին ոչ թե ճարտարապետ, այլ հատկապես «ուստա» կամ «քարահատ» ձևերը:
10. One of the fallen revetment stones of the church is adorned with a cross relief near which an inscription of 3 lines is found (dimensions: 70 x 30 x 7 cm): Transl.: May the Holy Cross protect Jarum. Published in: ，Դիվան հայ վիպագրության, N. 9, p. 272. Note: The inscription traces back to the 18th century. It should be noted that the publishers made a mistake in its third line deciphering the personal name of “Jarum ճ Արուտին» as , which they read as “architect Harutiun” /«ճարտարապետ Հարություն». However, the Armenian word (the equivalent of ‘architect’) is not ever abbreviated like that in the existing lapidary heritage; besides, in the Late Middle Ages, the Armenian words (‘master’) or «քարահատ» (‘mason’) were used instead of. ; Եկեղեցու երեսապատի վայր ընկած քարերից մեկին` խաչաքանդակ, որին կից` 3 տող (չափերը՝ 70 x 30 x 7 սմ). Ս(ուր)բ խաչս | բարէխաւ|ս է Ճարումին: Հրատ. Դիվան հայ վիպագրության, հ. 9, էջ 272: Ծանոթ. ժամանակը` ԺԸ դար: Ի դեպ, հրատարակիչները սխալվել են վիմագրի երրորդ տողում և «Ճարում» անձնանունը վերծանել «ճ Արուտին», որն էլ բացատրել` «ճարտարապետ Հարություն»: Հարկ է նշել, սակայն, որ վիպագրական հայտնի հուշարձաններում ճարտարապետ բառը երբևէ այդ կերպ չի սղագրվել, և, բացի այդ, պետք է նկատի ունենալ, որ ուշ միջնադարում գործածական էին ոչ թե ճարտարապետ, այլ հատկապես «ուստա» կամ «քարահատ» ձևերը:
11. The graveyard of Upper Velad lying south of the church; Վերին Վելադ գյուղատեղիի գերեզմանոցը եկեղեցու հարավային կողմում
12. A tombstone with reliefs in Upper Velad; Պատկերաքանդակներով տապանաքար Վերին Վելադում
13. A tombstone with reliefs in Upper Velad; Պատկերաքանդակներով տապանաքար Վերին Վելադում
14. A tombstone with reliefs in Upper Velad; Պատկերաքանդակներով տապանաքար Վերին Վելադում
15. Five lines engraved on the cornice, the curve beneath it and lower than the main cross of a displaced ornate cross-stone (dimensions: 88 x 50 x 18 cm): Transl.: May the Holy Cross protect Arakel, who was killed as an innocent victim during a quarrel over some land and water. Velat Sargis’ son, 1077 (1628). Published for the first time.; Խաչքար. գեղաքանդակ, տեղահան, չափերը՝ 88 x 50 x 18 սմ, քիվին, քիվատակի կորության վրա և հիմնախաչի ստորին մասում` 5 տող.Սուրբ խաչս բարէխաւս է Առաքել|ին, անմեղ սպանեցին հողի ջրի վրայ: Վել(ա)թ Սարգ(ս)ին որդի, | թվ(ա)կ(ան) ՌՀԷ (1628): Հրատ. առաջին անգամ:
16. Five lines engraved on the cornice, the curve beneath it and lower than the main cross of a displaced ornate cross-stone (dimensions: 88 x 50 x 18 cm): Transl.: May the Holy Cross protect Arakel, who was killed as an innocent victim during a quarrel over some land and water. Velat Sargis’ son, 1077 (1628). Published for the first time.; Խաչքար. գեղաքանդակ, տեղահան, չափերը՝ 88 x 50 x 18 սմ, քիվին, քիվատակի կորության վրա և հիմնախաչի ստորին մասում` 5 տող.Սուրբ խաչս բարէխաւս է Առաքել|ին, անմեղ սպանեցին հողի ջրի վրայ: Վել(ա)թ Սարգ(ս)ին որդի, | թվ(ա)կ(ան) ՌՀԷ (1628): Հրատ. առաջին անգամ:
17. Three lines carved on a simple cross relief on the upper part of a displaced tombstone (dimensions: 140 x 54 x 25 cm): Transl.: In this grave reposes Mr. Leli. In the year 1128 (1679). Published for the first time. Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 140 x 54 x 25 սմ, վերնամասում պարզ խաչաքանդակի վրա` 3 տող. Այս է տապան պ(ա)րոն Լէլին, թվին ԱՃԻԸ (1679): Հրատ. առաջին անգամ:
18. Three lines carved on a simple cross relief on the upper part of a displaced tombstone (dimensions: 140 x 54 x 25 cm): Transl.: In this grave reposes Mr. Leli. In the year 1128 (1679). Published for the first time. Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 140 x 54 x 25 սմ, վերնամասում պարզ խաչաքանդակի վրա` 3 տող. Այս է տապան պ(ա)րոն Լէլին, թվին ԱՃԻԸ (1679): Հրատ. առաջին անգամ:
19. Two lines on a simple cross relief on the upper part of a displaced tombstone (dimensions: 143 x 28 cm): Transl.: In this grave reposes Khara’s son Dambi. In the year 1128 (1679). Published in: Դիվան հայ վիմագրության, N. 9, p. 272. Note: In this decipherment .Դարբիեն` որդի Աբասին , the personal names are distorted. ; Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 143 x 28 սմ, վերնամասում պարզ խաչաքանդակի վրա` 2 տող. Այս է տապան Դամբիին` որդի Խա[րա]ին, | թվ(ին) ՌՃԻԸ (1679): Հրատ. Դիվան հայ վիմագրության, հ. 9, էջ 272: Ծանոթ. հրատարակության մեջ (Դարբիեն` որդի Աբասին»)« առկա է անձնանունների աղճատում:
20. 19. Two lines on a simple cross relief on the upper part of a displaced tombstone (dimensions: 143 x 28 cm): Transl.: In this grave reposes Khara’s son Dambi. In the year 1128 (1679). Published in: Դիվան հայ վիմագրության, N. 9, p. 272. Note: In this decipherment .Դարբիեն` որդի Աբասին , the personal names are distorted. ; Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 143 x 28 սմ, վերնամասում պարզ խաչաքանդակի վրա` 2 տող. Այս է տապան Դամբիին` որդի Խա[րա]ին, | թվ(ին) ՌՃԻԸ (1679): Հրատ. Դիվան հայ վիմագրության, հ. 9, էջ 272: Ծանոթ. հրատարակության մեջ (Դարբիեն` որդի Աբասին»)« առկա է անձնանունների աղճատում:
21. A single line engraved on the upper part of a displaced gravestone (dimensions: 122 x 27 cm): Transl.: In this grave reposes Zal’s son Manuchar. In the year 1130 (1681). Published for the first time.; Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 122 x 27 սմ, վերնամասում` 1 տող. Այս է տապան Մանուչարին` որդի Զալին, թ(վին) ՌՃԼ (1681): Հրատ. առաջին անգամ:
22. A single line engraved on the upper part of a displaced gravestone (dimensions: 122 x 27 cm): Transl.: In this grave reposes Zal’s son Manuchar. In the year 1130 (1681). Published for the first time.; Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 122 x 27 սմ, վերնամասում` 1 տող. Այս է տապան Մանուչարին` որդի Զալին, թ(վին) ՌՃԼ (1681): Հրատ. առաջին անգամ:
23. A single line on the upper part of a displaced gravestone fragment (dimensions: 75 x 27 x 47 cm): Transl.: In this grave repose the remains of Parsadan. In the year 1138 (1689). Published for the first time/ Տապանաքարի բեկոր. տեղահան, չափերը՝ 75 x 27 x 47 սմ, վերնամասում` 1 տող. [Այս է տապան Փ]արսայդան(ին), թվ(ին) ՌՃԼԸ (1689): Հրատ. առաջին անգամ:
24. A single line on the upper part of a displaced gravestone fragment (dimensions: 75 x 27 x 47 cm): Transl.: In this grave repose the remains of Parsadan. In the year 1138 (1689). Published for the first time/ Տապանաքարի բեկոր. տեղահան, չափերը՝ 75 x 27 x 47 սմ, վերնամասում` 1 տող. [Այս է տապան Փ]արսայդան(ին), թվ(ին) ՌՃԼԸ (1689): Հրատ. առաջին անգամ:
25. A single line on the upper part of a displaced gravestone (dimensions: 159 x 24 x 53 cm): Transl.: In this grave reposes Mr. Marel, master Nerses’ wife. In the year 1139 (1690). Published for the first time/ Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 159 x 24 x 53 սմ, վերնամասում` 1 տող. Այս է տապան պ(ա)րոն Մարելին` կողակից ուստայ Նէ(ր)սէսին, թվ(ին) ՌՃԼԹ (1690): Հրատ. առաջին անգամ:
26. A single line on the upper part of a displaced gravestone (dimensions: 159 x 24 x 53 cm): Transl.: In this grave reposes Mr. Marel, master Nerses’ wife. In the year 1139 (1690). Published for the first time/ Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 159 x 24 x 53 սմ, վերնամասում` 1 տող. Այս է տապան պ(ա)րոն Մարելին` կողակից ուստայ Նէ(ր)սէսին, թվ(ին) ՌՃԼԹ (1690): Հրատ. առաջին անգամ:
27. Tombstones in the cemetery of Upper Velad/ Տապանաքարեր Վերին Վելադի գերեզմանոցում
28. Tombstones in the cemetery of Upper Velad/ Տապանաքարեր Վերին Վելադի գերեզմանոցում
29. Tombstones in the cemetery of Upper Velad/ Տապանաքարեր Վերին Վելադի գերեզմանոցում
30. Tombstones in the cemetery of Upper Velad/ Տապանաքարեր Վերին Վելադի գերեզմանոցում
31. A bilingual, Georgian & Armenian (only the year) epitaph of two lines carved on the upper part of a tombstone (dimensions: 159 x 48 cm) which is broken in its lower right part: Transl.: Lord Jesus. May you remember (?) Tamar. In the year 1154 (1705). Published for the first time/ Տապանաքար. ստորին աջ մասից կոտրված, չափերը՝ 159 x 48 սմ, վերնամասում` երկլեզվյան (վրացերեն և հայերեն) երկտող արձանագրություն. ქ უფალო ღმერთო მოიხასეთ(?) თ(ა)მარ, թվ(ին) ՌՃԾ|Դ (1705): Թարգմ. Քրիստոս տեր աստված, յիշեցեք (՞) Թամարին, թվ(ին) ՌՃԾ|Դ (1705): Հրատ. առաջին անգամ:
32. A bilingual, Georgian & Armenian (only the year) epitaph of two lines carved on the upper part of a tombstone (dimensions: 159 x 48 cm) which is broken in its lower right part: Transl.: Lord Jesus. May you remember (?) Tamar. In the year 1154 (1705). Published for the first time/ Տապանաքար. ստորին աջ մասից կոտրված, չափերը՝ 159 x 48 սմ, վերնամասում` երկլեզվյան (վրացերեն և հայերեն) երկտող արձանագրություն. ქ უფალო ღმერთო მოიხასეთ(?) თ(ა)მარ, թվ(ին) ՌՃԾ|Դ (1705): Թարգմ. Քրիստոս տեր աստված, յիշեցեք (՞) Թամարին, թվ(ին) ՌՃԾ|Դ (1705): Հրատ. առաջին անգամ:
33. Four lines on the upper part of a displaced gravestone (dimensions: 150 x 60 x 20 cm) which is broken in its lower part: Transl.: In this grave reposes Bakhut. May those who see it pray for his soul. In the year 1156 (1707). Published for the first time. Note: Probably, Bakhut is the same person mentioned in the construction inscription of the church/ Տապանաքար. տեղահան, ստորին մասից կոտրված, չափերը՝ 150 x 60 x 20 սմ, վերնամասում` 4 տող. Այս է տապան | Բախուտին, ով | տեսնու, մի ողորմի | ասէ, թվ(ին) ՌՃԾԶ (1707): Հրատ. առաջին անգամ: Ծանոթ. թերևս այս Բախուտը եկեղեցու շինարարական արձանագրության մեջ հիշված միևնույն անձն է:
34. Four lines on the upper part of a displaced gravestone (dimensions: 150 x 60 x 20 cm) which is broken in its lower part: Transl.: In this grave reposes Bakhut. May those who see it pray for his soul. In the year 1156 (1707). Published for the first time. Note: Probably, Bakhut is the same person mentioned in the construction inscription of the church/ Տապանաքար. տեղահան, ստորին մասից կոտրված, չափերը՝ 150 x 60 x 20 սմ, վերնամասում` 4 տող. Այս է տապան | Բախուտին, ով | տեսնու, մի ողորմի | ասէ, թվ(ին) ՌՃԾԶ (1707): Հրատ. առաջին անգամ: Ծանոթ. թերևս այս Բախուտը եկեղեցու շինարարական արձանագրության մեջ հիշված միևնույն անձն է:
35. Four lines on a displaced tombstone (dimensions: 115 x 38 x 17 cm): Transl.: In this grave reposes Alaverdi’s mother Tinatin. Published for the first time/ Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 115 x 38 x 17 սմ, 4 տող. Այս է տապան | Ալայվէրդու | դեդայ Թին|այթինին: Հրատ. առաջին անգամ:
36. Four lines on a displaced tombstone (dimensions: 115 x 38 x 17 cm): Transl.: In this grave reposes Alaverdi’s mother Tinatin. Published for the first time/ Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 115 x 38 x 17 սմ, 4 տող. Այս է տապան | Ալայվէրդու | դեդայ Թին|այթինին: Հրատ. առաջին անգամ:
37. Four lines on the upper part of a displaced tombstone (dimensions: 56 x 44 cm) which is broken in its lower part: Transl.: In this grave reposes Zal’s mother, Mr. Tinatin. Published for the first time. Note: This is the epitaph of Zal’s mother, Mrs. Tinatin. Տապանաքար. տեղահան, ստորին մասից կոտրված, չափերը՝ 56 x 44 սմ, վերնամասում` 4 տող. Այս է տապան | Զալի դէդայ | պարոն Թին|այթինին: Հրատ. առաջին անգամ: Ծանոթ. Զալի մոր՝ տիկին Թինաթինի տապանագիրն է:
38. Four lines on the upper part of a displaced tombstone (dimensions: 56 x 44 cm) which is broken in its lower part: Transl.: In this grave reposes Zal’s mother, Mr. Tinatin. Published for the first time. Note: This is the epitaph of Zal’s mother, Mrs. Tinatin. Տապանաքար. տեղահան, ստորին մասից կոտրված, չափերը՝ 56 x 44 սմ, վերնամասում` 4 տող. Այս է տապան | Զալի դէդայ | պարոն Թին|այթինին: Հրատ. առաջին անգամ: Ծանոթ. Զալի մոր՝ տիկին Թինաթինի տապանագիրն է:
39. A single line on the upper part of a displaced tombstone (dimensions: 151 x 24 x 53 cm): Transl.: In this grave Mr. Zal’s remains rest in eternal repose. May those who see it pray for his soul. Published for the first time. Note: Probably, this is the builder of the church. The epitaph was engraved prior to 1711. Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 151 x 24 x 53 սմ, վերնամասում` 1 տող. Այս է տապան պ(արո)ն Զալին, ով տենու, մի ողորմի ասէ: Հրատ. առաջին անգամ: Ծանոթ. թերևս սա եկեղեցին կառուցող Զալն է: Ժամանակը` մինչև 1711 թ.:
40. A single line on the upper part of a displaced tombstone (dimensions: 151 x 24 x 53 cm): Transl.: In this grave Mr. Zal’s remains rest in eternal repose. May those who see it pray for his soul. Published for the first time. Note: Probably, this is the builder of the church. The epitaph was engraved prior to 1711. Տապանաքար. տեղահան, չափերը՝ 151 x 24 x 53 սմ, վերնամասում` 1 տող. Այս է տապան պ(արո)ն Զալին, ով տենու, մի ողորմի ասէ: Հրատ. առաջին անգամ: Ծանոթ. թերևս սա եկեղեցին կառուցող Զալն է: Ժամանակը` մինչև 1711 թ.:
UPPER VELAD
This village site extends on the wooded top and north-facing slopes of a hill, 2.3 km east of Jiliza in a straight line, at an altitude of 1,040 to 1,087 metres above sea level.
It preserves the remnants of about 30 houses and some underground wells.
The church of Upper Velad stands in its most elevated part, namely at the summit of the hill, at 1,087 metres above sea level (N 41°13°42.66°°; E 044°39°21.66°°). It represents a uni-nave vaulted basilica with a sanctuary having the form of a stretched semi-circle and two entrances opening from its southern and western facades (the latter has collapsed so that this entrance can hardly be discerned). The gable roof of the monument (exterior dimensions: 6.26 x 5.03 metres; wall thickness: 84 cm) used to have finely-finished regular covering slabs of white limestone.
The bilingual (in Armenian & Georgian) construction inscription of the church was engraved on the tympanum (182 x 58 x 17 cm) of its western entrance, which has fallen off and lies west of the monument, within several metres of it.
The cemetery of Upper Velad occupies the area close to the church particularly extending in the smooth terrain south of it. It retains a cross-stone and more than twenty tombstones, including rectangular ones most of which are distinguished for their rich ornamentation (some of them are also enriched with reliefs of everyday scenes). The dated funerary memorials trace back to 1628, 1679 (2 pieces), 1681, 1689, 1690, 1705 and 1707. There are also some undated gravestones of the 17th and 18th centuries, 12 in total number, the epitaphs of which follow in illustraitons` discriptions.
